Rəqəmsal dövlətçilik və yerli özünüidarəetmənin yeni mərhələsi: my.gov platformasının təşviqi, bələdiyyələrin maliyyə dayanıqlılığı və yerli vergi inzibatçılığının təkmilləşdirilməsi

Müəllif: Manaf Talıbov

Səbail Bələdiyyəsinin Yerli Büdcə məsələləri üzrə daimi komissiyasının sədri

 Giriş

 Müasir dövrdə rəqəmsal texnologiyaların dövlət və cəmiyyət münasibətlərinə inteqrasiyası idarəetmənin səmərəliliyinin artırılması, ictimai xidmətlərin əlçatanlığının genişləndirilməsi və maliyyə resurslarının daha rasional idarə olunması baxımından strateji əhəmiyyət kəsb edir. Rəqəmsal transformasiya artıq yalnız texniki yenilənmə vasitəsi deyil, eyni zamanda institusional inkişafın, şəffaflığın, hesabatlılığın və vətəndaş məmnunluğunun təmin edilməsinə xidmət edən fundamental idarəetmə modelidir.

 Azərbaycan Respublikasında elektron hökumət infrastrukturunun inkişafı dövlət xidmətlərinin vahid rəqəmsal mühitdə təqdim olunmasına, vətəndaşların inzibati prosedurlara sərf etdiyi vaxtın azaldılmasına və dövlət-vətəndaş münasibətlərində yeni kommunikasiya mexanizmlərinin formalaşmasına şərait yaradır. Bu baxımdan my.gov platformasının əhali arasında təşviqi rəqəmsal savadlılığın artırılması, elektron xidmətlərdən istifadənin genişləndirilməsi və vətəndaşların rəqəmsal idarəetmə imkanlarından daha fəal yararlanması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Xüsusilə yerli özünüidarəetmə orqanlarının fəaliyyətində rəqəmsal həllərin tətbiqi aktual məsələlərdəndir. Çünki bələdiyyələrin maliyyə müstəqilliyi, yerli büdcə gəlirlərinin artırılması və əhaliyə göstərilən xidmətlərin keyfiyyəti arasında birbaşa funksional əlaqə mövcuddur. Yerli büdcənin gəlir bazası nə qədər düzgün uçota alınarsa, vergi inzibatçılığı nə qədər səmərəli təşkil edilərsə, bələdiyyənin yerli əhəmiyyətli problemlərin həlli üçün maliyyə imkanları da bir o qədər genişlənər.

1. my.gov platforması və rəqəmsal idarəetmənin elmi əsasları

 Rəqəmsal dövlət konsepsiyasının əsas məqsədi informasiya-kommunikasiya texnologiyalarının idarəetmə proseslərinə tətbiqi vasitəsilə dövlət xidmətlərinin daha əlçatan, çevik və şəffaf təşkil edilməsidir. Bu konsepsiya dövlət idarəçiliyinin səmərəliliyi, institusional koordinasiya və vətəndaş mərkəzli xidmət modeli kimi fundamental prinsiplərə əsaslanır.

 İnstitusional iqtisadiyyatın yanaşmasına görə, informasiya asimmetriyasının azaldılması və əməliyyat xərclərinin aşağı salınması iqtisadi münasibətlərin səmərəliliyini yüksəldən mühüm amillərdəndir. Elektron platformalar vətəndaşla dövlət qurumu arasında məlumat mübadiləsini asanlaşdırmaqla sənədləşmə, müraciət, məlumat axtarışı və xidmətlərdən istifadə zamanı yaranan əlavə vaxt və resurs itkilərinin azaldılmasına kömək edə bilər.

 Bu kontekstdə my.gov platformasının təbliği yalnız texnoloji yeniliyin təşviqi kimi qiymətləndirilməməlidir. Bu proses, eyni zamanda, vətəndaşların rəqəmsal xidmətlərdən istifadə bacarıqlarının inkişaf etdirilməsi, elektron identifikasiyaya əsaslanan xidmətlərə çıxış imkanlarının genişləndirilməsi və cəmiyyətin rəqəmsal idarəetmə mədəniyyətinin formalaşdırılması istiqamətində mühüm ictimai vəzifədir.

 Rəqəmsal xidmətlərin effektivliyi, ilk növbədə, onların vətəndaş üçün real fayda yaratması ilə ölçülür. Xidmətlərə çıxışın sadələşdirilməsi, məlumatların operativ əldə edilməsi və müraciətlərin elektron formada həyata keçirilməsi vətəndaş məmnunluğunu artıran əsas amillər sırasındadır. Bununla belə, rəqəmsallaşmanın davamlı nəticələr verməsi üçün texniki infrastrukturla yanaşı, rəqəmsal savadlılıq, məlumatların mühafizəsi və istifadəçilərin etimadı da təmin edilməlidir.

 2. Rəqəmsal transformasiya və bələdiyyələrin yerli büdcə siyasəti

 Yerli özünüidarəetmənin dayanıqlı fəaliyyəti maliyyə resurslarının formalaşdırılması, düzgün planlaşdırılması və məqsədyönlü istifadəsi ilə şərtlənir. Bələdiyyə büdcəsinin gəlirləri yerli əhəmiyyətli proqramların həyata keçirilməsi, ərazinin abadlaşdırılması, sosial təşəbbüslərin dəstəklənməsi və sakinlərin ümumi mənafelərinə xidmət edən tədbirlərin maliyyələşdirilməsi üçün mühüm mənbədir.

 Yerli büdcənin maliyyə dayanıqlılığı yalnız gəlirlərin həcmi ilə deyil, həmin gəlirlərin proqnozlaşdırılması, uçotu, vaxtında toplanması və xərclənməsinə nəzarət mexanizmlərinin keyfiyyəti ilə də müəyyən edilir. Bu səbəbdən müasir bələdiyyə idarəçiliyində məlumat əsaslı qərarvermənin tətbiqi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

 Azərbaycan Respublikasının 24 iyun 2025-ci il tarixli 224-VIIQD nömrəli Qanunu ilə bələdiyyələrin vahid informasiya sisteminin yaradılmasının hüquqi əsasları müəyyən edilmişdir. Qanunvericilikdə yerli büdcələrin gəlir və xərclərinin uçotunun çevik və səmərəli təşkili, vahid və aktual informasiya bazasının yaradılması məqsədləri ayrıca təsbit olunmuşdur. Həmçinin yerli vergilər üzrə tədiyə bildirişlərinin elektron qaydada təqdim edilməsinin hüquqi əsasları genişləndirilmişdir. Bu dəyişikliklər bələdiyyə idarəçiliyində rəqəmsal mexanizmlərin inkişafı üçün mühüm institusional zəmin yaradır.

 Bu istiqamətdə my.gov platformasının təşviqi və bələdiyyə xidmətlərinin rəqəmsal həllərlə əlaqələndirilməsi vətəndaşların elektron xidmətlərdən istifadəsini genişləndirə, rəqəmsal dövlət xidmətləri ilə yerli özünüidarəetmə arasında qarşılıqlı əlaqəni gücləndirə bilər. Bununla yanaşı, yerli vergi öhdəliklərinin izlənilməsi və ödənilməsi kimi konkret bələdiyyə xidmətləri üçün e-Bələdiyyə portalının imkanlarından istifadə xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

 Burada əsas məqsəd müxtəlif platformaların funksiyalarını bir-birindən fərqləndirməklə onların bir-birini tamamlayan rəqəmsal idarəetmə ekosisteminin tərkib hissələri kimi inkişafına nail olmaqdır.

 3. e-Bələdiyyə portalının yerli vergi inzibatçılığında rolu

 Bələdiyyələrin maliyyə potensialının gücləndirilməsində yerli vergi və ödənişlərin düzgün hesablanması, ödəyicilərin məlumatlandırılması, ödənişlərin vaxtında həyata keçirilməsi və daxilolmaların dəqiq uçotu mühüm rol oynayır.

 e-Bələdiyyə portalı yerli vergi ödəyicilərinin öhdəlikləri barədə məlumat alması, daşınmaz əmlak və torpaq üzrə vergi məlumatlarına baxması, vergi borcunun ilkin hesablanması, elektron müraciətlərin göndərilməsi, bildirişlərin alınması və yerli vergilərin onlayn ödənilməsi üçün rəqəmsal imkanlar təqdim edir. Portalın bu funksiyaları yerli vergi inzibatçılığının müasirləşdirilməsi baxımından praktiki əhəmiyyətə malikdir.

 Yerli vergi inzibatçılığında rəqəmsal həllərin tətbiqi bir neçə əsas istiqamətdə müsbət nəticələr verə bilər.

 Birincisi, vergi ödəyicilərinin məlumatlandırılması təkmilləşir. Vətəndaşın öz vergi öhdəliklərini elektron kabinet vasitəsilə izləməsi, hesablanmış məbləğlərlə tanış olması və bildirişləri vaxtında əldə etməsi məlumat çatışmazlığından irəli gələn anlaşılmazlıqların azalmasına kömək edə bilər.

 İkincisi, ödəniş prosesinin rahatlığı artır. Elektron ödəniş imkanları vətəndaşın bələdiyyəyə fiziki müraciət etmədən öz öhdəliyini yerinə yetirməsinə şərait yaradır. Bu, xüsusilə iş qrafiki sıx olan şəxslər və ənənəvi inzibati prosedurlara vaxt ayırmaqda çətinlik çəkən ödəyicilər üçün faydalıdır.

 Üçüncüsü, vergi borclarının idarə olunması sistemləşir. Elektron məlumatlandırma və öhdəliklərin izlənilməsi bələdiyyənin vergi xidməti üçün borcların strukturunu təhlil etməyə, ödəniş intizamının vəziyyətini qiymətləndirməyə və məlumatlandırma tədbirlərini daha məqsədyönlü təşkil etməyə imkan verə bilər.

 Dördüncüsü, inzibati əməliyyatların səmərəliliyi yüksəlir. Elektron müraciətlərin qeydiyyatı, məlumatların sistemli saxlanılması və ödəniş statuslarının izlənilməsi sənəd dövriyyəsinin təşkilini asanlaşdıra, əmək resurslarından daha səmərəli istifadəyə şərait yarada bilər.

 Beşincisi, maliyyə nəzarətinin keyfiyyəti yaxşılaşa bilər. Elektron məlumatların müntəzəm təhlili hesablanmış vergilər, faktiki daxilolmalar və ödənilməmiş öhdəliklər arasında fərqləri müəyyən etməyə, gəlir proqnozlarının əsaslandırılmasına və büdcə planlaşdırmasının təkmilləşdirilməsinə kömək edə bilər.

 Qeyd etmək vacibdir ki, bu nəticələr avtomatik şəkildə yaranmır. Onların əldə olunması üçün məlumatların düzgünlüyü, informasiya sistemlərinin uzlaşdırılması, əməkdaşların hazırlığı, ödənişlərin düzgün uçotu və vətəndaşların platformadan fəal istifadəsi təmin edilməlidir.

 4. Yerli vergi yığımlarının artırılması və maliyyə intizamının gücləndirilməsi

 Bələdiyyələrin qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri qanunvericiliklə müəyyən edilmiş yerli vergi və ödənişlərin tam və vaxtında yerli büdcəyə daxil olmasını təmin etməkdir. Bu vəzifənin icrası yalnız nəzarət tədbirlərindən deyil, həm də əlverişli xidmət mühitinin yaradılmasından asılıdır.

 Vergi ödəyicisinin öhdəliyi barədə dəqiq və vaxtında məlumat alması, ödəniş üçün rahat elektron vasitələrdən istifadə etməsi və həyata keçirdiyi əməliyyatın nəticəsini izləyə bilməsi könüllü vergi intizamının güclənməsinə müsbət təsir göstərə bilər. Bu yanaşma vergi inzibatçılığında xidmət yönümlü idarəetmə prinsipinə uyğundur.

 Səbail Bələdiyyəsi üçün rəqəmsal vergi xidmətlərinin təşviqi aşağıdakı praktiki istiqamətlərdə faydalı ola bilər:

 Vergi ödəyicilərinin uçotunun dəqiqləşdirilməsi: qanunvericiliyin və informasiya sistemlərinin imkanları çərçivəsində vergi obyektləri və ödəyiciləri üzrə məlumatların aktuallaşdırılması.

Ödəniş intizamının yüksəldilməsi: elektron bildirişlər və maarifləndirmə tədbirləri vasitəsilə ödəyicilərin öhdəlikləri barədə vaxtında məlumatlandırılması.

Vergi borclarının təhlili: gecikmiş ödənişlərin səbəblərinin müəyyən edilməsi və qanunvericiliyə uyğun tədbirlərin planlaşdırılması.

Gəlirlərin proqnozlaşdırılması: əvvəlki dövrlərin daxilolmaları və mövcud öhdəliklər barədə məlumatlardan istifadə etməklə büdcə proqnozlarının əsaslandırılması.

İnzibati xərclərin optimallaşdırılması: təkrarlanan əməliyyatların elektronlaşdırılması və əməkdaşların vaxtının daha mürəkkəb məsələlərə yönəldilməsi.

Vətəndaş müraciətlərinin keyfiyyətli idarə edilməsi: sorğu, şikayət və təkliflərin sistemli qeydiyyatı, cavablandırılması və təhlili.

Bu mexanizmlər yerli büdcənin gəlir bazasının möhkəmləndirilməsi üçün əlavə imkanlar yarada bilər. Bununla belə, rəqəmsal platformanın tətbiqi vergi dərəcələrini dəyişdirmir, yeni vergi növləri yaratmır və qanunvericiliklə nəzərdə tutulmuş öhdəlikləri əvəz etmir. Onun əsas funksiyası mövcud hüquqi çərçivədə uçotun, məlumatlandırmanın, ödənişin və nəzarətin daha səmərəli təşkilinə dəstək verməkdir.

 5. Şəffaflıq, hesabatlılıq və ictimai etimad

 Bələdiyyələrin fəaliyyətinə ictimai etimadın möhkəmləndirilməsi maliyyə idarəçiliyinin əsas prinsiplərindən biri olmalıdır. Sakinlər ödədikləri yerli vergilərin hansı məqsədlər üçün istifadə edildiyini, yerli büdcənin hansı mənbələr hesabına formalaşdığını və maliyyələşdirilən tədbirlərin əraziyə hansı faydanı verdiyini bilməlidirlər.

 Rəqəmsal idarəetmə bu istiqamətdə məlumatların sistemləşdirilməsi, hesabatların hazırlanması və vətəndaşlarla kommunikasiya imkanlarının genişləndirilməsi üçün əlverişli şərait yaradır. Elektron müraciətlərin izlənilməsi, öhdəliklər barədə məlumatların təqdim olunması və ödənişlərin statusunun yoxlanılması vətəndaş-bələdiyyə münasibətlərində aydınlığı artıra bilər.

 Lakin şəffaflıq yalnız elektron sistemin mövcudluğu ilə məhdudlaşmır. O, eyni zamanda, məlumatların düzgünlüyünü, qərarların əsaslandırılmasını, qanunvericiliyə əməl edilməsini və ictimaiyyət qarşısında müntəzəm hesabatlılığı tələb edir.

 Səbail Bələdiyyəsinin yerli büdcə məsələləri üzrə daimi komissiyası baxımından rəqəmsallaşma yerli büdcə gəlirlərinin təhlilini gücləndirmək, gəlir və xərclər arasındakı uyğunluğu qiymətləndirmək, daxilolmalar üzrə riskləri müəyyən etmək və maliyyə qərarlarının əsaslandırılmasını təkmilləşdirmək üçün əhəmiyyətli vasitə ola bilər.

 Eyni zamanda, fərdi məlumatların və vergi sirrinin qorunması, sistemlərə girişin təhlükəsizliyi və məlumatların yalnız qanuni məqsədlərlə istifadəsi rəqəmsal idarəetmənin ayrılmaz tələbləri kimi qəbul edilməlidir.

 6. my.gov platformasının təşviqi üzrə təkliflər

 Rəqəmsal platformaların real səmərəsinin artırılması üçün yalnız texniki imkanların yaradılması kifayət etmir. Vətəndaşların bu imkanlardan xəbərdar olması və onlardan düzgün istifadə etməsi də vacibdir. Bu baxımdan Səbail ərazisində məqsədyönlü maarifləndirmə tədbirlərinin həyata keçirilməsi məqsədəuyğun hesab olunur.

 İlk növbədə, my.gov platformasının funksiyaları və istifadə qaydaları barədə sakinlər üçün sadə, aydın və praktiki məlumat materialları hazırlanmalıdır. Bu materiallarda platformanın rəsmi imkanları, elektron identifikasiya qaydaları, şəxsi məlumatların təhlükəsizliyi və rəqəmsal xidmətlərdən istifadə zamanı diqqət edilməli məsələlər izah olunmalıdır.

 İkinci istiqamət rəqəmsal xidmətlər üzrə maarifləndirici görüşlərin təşkilidir. Yaşlı şəxslər, rəqəmsal bacarıqları məhdud olan vətəndaşlar və elektron xidmətlərdən az istifadə edən sosial qruplar üçün praktiki izahatların verilməsi rəqəmsal bərabərsizliyin azaldılmasına xidmət edə bilər.

 Üçüncü istiqamət my.gov platformasının təşviqi ilə e-Bələdiyyə portalının yerli vergi xidmətlərinə dair imkanlarının fərqləndirilərək izah edilməsidir. Vətəndaşlara dövlət elektron xidmətləri ilə tanış olmaq üçün my.gov platformasından, yerli vergi öhdəlikləri, borclar və elektron ödənişlər barədə müvafiq xidmətlər mövcud olduqda isə e-Bələdiyyə portalından necə istifadə etməli olduqları aydın şəkildə çatdırılmalıdır.

 Dördüncü istiqamət bələdiyyə əməkdaşlarının rəqəmsal bacarıqlarının inkişaf etdirilməsidir. Elektron məlumatlarla işləmək, vergi öhdəliklərini düzgün izləmək, müraciətləri sistemləşdirmək və hesabatları təhlil etmək üzrə müvafiq təlimlər idarəetmə keyfiyyətinin yüksəldilməsinə kömək edə bilər.

 Nəhayət, görülən işlərin nəticələri ölçülə bilən göstəricilər əsasında qiymətləndirilməlidir. Elektron xidmətlərdən istifadə edən şəxslərin sayı, elektron ödənişlərin ümumi daxilolmalardakı payı, vaxtında ödənilən öhdəliklərin səviyyəsi, gecikmiş borcların dinamikası, müraciətlərə cavabvermə müddəti və xidmətlərdən məmnunluq səviyyəsi bu məqsədlə istifadə oluna biləcək göstəricilərdir. Belə yanaşma rəqəmsallaşmanın nəticələrini yalnız ümumi təəssüratla deyil, konkret məlumatlar əsasında qiymətləndirməyə imkan verər.

 7. Rəqəmsal transformasiyanın davamlılığı və institusional məsuliyyət

 Rəqəmsal xidmətlərin tətbiqindən davamlı nəticə əldə etmək üçün hüquqi, texniki və təşkilati mexanizmlərin qarşılıqlı uzlaşdırılması vacibdir. İnformasiya sistemlərinin etibarlılığı, məlumatların vaxtında yenilənməsi, əməkdaşların peşəkar hazırlığı və vətəndaşların rəqəmsal bacarıqları vahid idarəetmə sisteminin bir-birini tamamlayan elementləridir.

 Bələdiyyə səviyyəsində rəqəmsal transformasiya həyata keçirilərkən maliyyə xərcləri ilə gözlənilən faydalar arasında uyğunluq qorunmalıdır. Elektron həllərin tətbiqi yerli büdcə imkanları, qanunvericiliyin tələbləri və müvafiq informasiya sistemlərinin texniki imkanları nəzərə alınmaqla planlaşdırılmalıdır.

 Bundan başqa, elektron xidmətlərin genişləndirilməsi ənənəvi xidmət kanallarına ehtiyacı olan vətəndaşların kənarda qalmasına səbəb olmamalıdır. Rəqəmsal xidmətlərlə yanaşı, zəruri hallarda izahat və praktiki kömək imkanlarının saxlanılması inklüziv idarəetmə baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

 Səbail Bələdiyyəsinin maliyyə idarəçiliyində əsas hədəf rəqəmsal texnologiyaları məqsəd deyil, nəticəyönümlü idarəetmə vasitəsi kimi qəbul etmək olmalıdır. Texnologiyanın dəyəri onun nə dərəcədə müasir görünməsi ilə deyil, yerli büdcənin idarə edilməsinə, xidmətlərin keyfiyyətinə və sakinlərin rifahına verdiyi real töhfə ilə ölçülməlidir.

 Nəticə

 my.gov platformasının təbliği Azərbaycanda rəqəmsal dövlət xidmətlərinin genişləndirilməsi, vətəndaşların elektron xidmətlərdən istifadə mədəniyyətinin formalaşdırılması və rəqəmsal savadlılığın artırılması baxımından mühüm əhəmiyyətə malikdir. Bu prosesin bələdiyyə səviyyəsində dəstəklənməsi dövlət-vətəndaş münasibətlərində rəqəmsal yanaşmanın güclənməsinə və sakinlərin müasir idarəetmə imkanlarından daha səmərəli istifadə etməsinə şərait yarada bilər.

 Bununla yanaşı, yerli büdcə gəlirlərinin artırılması və yerli vergi inzibatçılığının təkmilləşdirilməsi baxımından e-Bələdiyyə portalının funksiyaları xüsusi praktiki əhəmiyyət daşıyır. Elektron vergi məlumatları, bildirişlər, onlayn ödənişlər və müraciətlərin izlənilməsi imkanları vergi ödəyicilərinin məlumatlandırılmasına, ödəniş intizamının gücləndirilməsinə, inzibati proseslərin optimallaşdırılmasına və maliyyə nəzarətinin təkmilləşdirilməsinə kömək edə bilər.

 İnanıram ki, rəqəmsal xidmətlərin ardıcıl təşviqi, bələdiyyə əməkdaşlarının peşəkar hazırlığının gücləndirilməsi və sakinlərin bu xidmətlərdən istifadəyə cəlb olunması yerli özünüidarəetmənin müasirləşdirilməsinə mühüm töhfə verəcəkdir.

 Səbail Bələdiyyəsinin Yerli Büdcə məsələləri üzrə daimi komissiyasının fəaliyyəti çərçivəsində əsas prioritetlərdən biri yerli büdcə gəlirlərinin şəffaf, qanuni və səmərəli idarə olunmasını dəstəkləmək, rəqəmsal imkanlardan məqsədyönlü istifadəni təşviq etmək və hər bir sakinin yerli özünüidarəetmənin inkişafında iştirakına şərait yaratmaqdır.

 Rəqəmsallaşma daha səmərəli idarəetməyə, şəffaf maliyyə münasibətləri isə daha güclü yerli özünüidarəetməyə aparan mühüm yoldur. Bu yolun uğuru dövlət qurumlarının, bələdiyyələrin və vətəndaşların birgə səylərindən, qarşılıqlı etimadından və məsuliyyətli iştirakından asılıdır.