Zakir Abidov, Özbəkistan Respublikasının Qardaşlaşmış Şəhərlər Alyansının sədri

Daşkənd və Bakı, Səmərqənd və Gəncə, Xivə və Şuşa, Buxara və Lənkəran, Kokand və Şəki. Bu şəhərlər bir-birindən yüzlərlə kilometr uzaqda yerləşsə də, onları ortaq tarix, dil və mədəniyyət, ümumi dəyərlər, eləcə də əsrlər boyu formalaşmış dostluq telləri birləşdirir.

Bu gün Özbəkistan və Azərbaycan şəhərləri arasındakı münasibətlər yalnız rəmzi dostluq və ya protokol çərçivəsində aparılan dialoqla məhdudlaşmır. Bu əlaqələr ticarət-iqtisadi əməkdaşlığın, investisiyaların, sənaye kooperasiyasının, turizmin, təhsilin, mədəniyyətin, şəhərsalmanın və xalq diplomatiyasının inkişafı üçün mühüm mexanizmə çevrilir.

İki dövlət başçısının siyasi iradəsi sayəsində Özbəkistan–Azərbaycan münasibətləri strateji tərəfdaşlıq səviyyəsindən müttəfiqlik münasibətləri səviyyəsinə yüksəlib. Bu prosesdə regionlar və şəhərlər arasında birbaşa əlaqələr dövlətlərarası münasibətləri praktiki məzmunla zənginləşdirən mühüm istiqamət kimi çıxış edir.

Qardaşlıqdan praktiki əməkdaşlığa

Özbəkistan və Azərbaycan xalqlarını ortaq tarix, türk kökləri, oxşar adət-ənənələr, ədəbiyyat, incəsənət və mənəvi dəyərlər birləşdirir. Müasir şəraitdə isə tarixi yaxınlığın iqtisadi maraqlar, birgə layihələr və insanlar arasında davamlı ünsiyyət vasitəsilə möhkəmləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Bu baxımdan qardaşlaşmış şəhərlər institutu ikitərəfli münasibətlərin inkişafı üçün səmərəli vasitələrdən biridir. Şəhərlər və regionlar arasında birbaşa əlaqələrin qurulması yerli idarəetmə orqanlarına, sahibkarlara, təhsil müəssisələrinə, mədəniyyət və turizm təşkilatlarına əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirməyə şərait yaradır.

2025-ci il mayın 7-də Özbəkistanda Qardaşlaşmış Şəhərlər Alyansının rəsmi şəkildə yaradılması ölkə şəhərlərinin xarici tərəfdaşlarla münasibətlərinin sistemli inkişafı istiqamətində mühüm addım olub. Alyansın əsas məqsədləri mövcud qardaşlaşmış şəhər əlaqələrini praktiki məzmunla zənginləşdirmək, yeni şəhərlərarası münasibətlər qurmaq və vətəndaş cəmiyyəti institutlarını xalq diplomatiyası proseslərinə daha geniş cəlb etməkdir.

Qardaşlaşmış 13 şəhər və region — vahid əməkdaşlıq şəbəkəsi

Son illərdə Özbəkistan və Azərbaycan arasında regionlararası dialoq xüsusilə sürətlə inkişaf edir.

2023-cü ilin fevralında Daşkənddə keçirilmiş birinci Özbəkistan–Azərbaycan Regionlararası Forumunun yekunlarına əsasən, Səmərqənd və Gəncə, Xivə və Şuşa, Buxara və Lənkəran, Kokand və Şəki şəhərləri arasında əməkdaşlıq memorandumları imzalanıb.

2024-cü ilin mayında Azərbaycanın Quba şəhərində keçirilmiş ikinci regionlararası forum çərçivəsində Namangan və Mingəçevir, Gülüstan və Füzuli, Termiz və Biləsuvar arasında qardaşlaşmış şəhər münasibətləri qurulub. Həmin ilin avqustunda isə Cizzax–Quba və Şahrisəbz–Beyləqan istiqamətlərində yeni əməkdaşlıq protokolları imzalanıb.

2025-ci il iyulun 2-də Sumqayıt şəhəri ilə Daşkənd vilayəti, eləcə də Qəbələ ilə Nəvai arasında qardaşlaşmış münasibətlərin qurulmasına dair protokollar qəbul edilib. Məqalədə istinad edilən rəsmi məlumatlara əsasən, bu razılaşmalardan sonra Özbəkistan və Azərbaycan arasında qardaşlaşmış şəhər və region əlaqələrinin sayı 13-ə çatıb.

Bu rəqəm yalnız statistik göstərici deyil. O, iki ölkənin müxtəlif iqtisadi və mədəni mərkəzlərini birləşdirən geniş regionlararası əməkdaşlıq şəbəkəsini ifadə edir. Hər bir şəhər və region cütlüyü özünəməxsus iqtisadi, mədəni və sosial potensiala malikdir.

Səmərqənd və Gəncə tarixi irsin qorunması, turizm və mədəni tədbirlər sahəsində əməkdaşlıq edə bilər. Xivə və Şuşa tarixi şəhərlərin qorunması, bərpası və beynəlxalq səviyyədə tanıdılması üzrə təcrübə mübadiləsi aparmaq imkanına malikdir. Buxara və Lənkəran turizm, sənətkarlıq və qastronomiya istiqamətlərinin inkişafı üçün böyük potensiala sahibdir. Kokand və Şəki isə ənənəvi sənətkarlıq, tətbiqi incəsənət və kiçik biznesin dəstəklənməsi sahələrində birgə təşəbbüslər həyata keçirə bilər.

Namangan və Mingəçevir sənaye və energetika, Gülüstan və Füzuli kənd təsərrüfatı və müasir şəhər infrastrukturu, Termiz və Biləsuvar logistika və ticarət, Cizzax və Quba turizm və aqrar-sənaye, Şahrisəbz və Beyləqan isə tarixi irs və kənd təsərrüfatı sahələrində qarşılıqlı faydalı layihələr inkişaf etdirə bilər.

Sumqayıt və Daşkənd vilayəti arasında əməkdaşlıq sənaye kooperasiyası, kimya sənayesi, tikinti materiallarının istehsalı və şəhər infrastrukturu baxımından əhəmiyyətli ola bilər. Qəbələ və Nəvai arasındakı münasibətlər isə turizm, dağ-mədən sənayesi, investisiyalar və mədəni mübadilə sahələrini əhatə edə bilər.

Beləliklə, qardaşlaşmış şəhər və regionlar iki ölkənin iqtisadi və mədəni potensialını birləşdirən, qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq imkanlarına əsaslanan vahid sistemin formalaşmasına töhfə verə bilər.

Şuşa və Xivə — mədəni yaxınlığın parlaq rəmzi

Şuşa və Xivə arasındakı münasibətlər şəhər diplomatiyasının mədəni-humanitar imkanlarını aydın şəkildə nümayiş etdirir. Bu iki şəhər 2023-cü ildən qardaşlaşmış şəhərlərdir.

2024-cü ilin sentyabrında Xivədə “Şuşa günləri”nin keçirilməsi bu münasibətlərin praktiki nəticələrindən biri olub. Tədbirlər çərçivəsində rəsmi görüşlər, fotosərgilər, konsert proqramları, elmi və mədəni dialoqlar təşkil edilib. Tərəflər tarixi irsin qorunması, mədəniyyət, elm və innovasiya sahələrində əlaqələrin genişləndirilməsi məsələlərini müzakirə ediblər.

Şuşa və Xivə arasında əməkdaşlıq birgə sərgilər, rəssam və sənətkar festivalları, musiqi günləri, teatr qastrolları, tarixi şəhərlərin idarə olunması üzrə mütəxəssis mübadiləsi və ortaq turizm marşrutları vasitəsilə daha da zənginləşdirilə bilər.

Bu iki şəhərin nümunəsi göstərir ki, qardaşlaşmış şəhər münasibətləri yalnız rəsmi sənədlərlə məhdudlaşmamalı, əhalinin gündəlik həyatında hiss olunan davamlı mədəni və humanitar əlaqələrə çevrilməlidir.

Füzulidəki məktəb — dostluğun praktiki ifadəsi

Özbəkistan və Azərbaycan münasibətlərinin ən təsirli rəmzlərindən biri Füzuli şəhərində Özbəkistan tərəfindən inşa edilmiş Mirzə Uluqbəy adına məktəbdir.

960 şagird üçün nəzərdə tutulan bu müasir təhsil müəssisəsi 2023-cü il avqustun 23-də iki ölkənin prezidentlərinin iştirakı ilə açılıb. Məktəb Özbəkistan xalqının Azərbaycan xalqına dostluq hədiyyəsi kimi inşa edilib. Burada 40 sinif otağı, laboratoriyalar, kompüter kabinetləri, kitabxana, idman və akt zalları, eləcə də digər müasir infrastruktur yaradılıb.

Bu layihə qardaşlıq münasibətlərinin konkret sosial nəticələrə necə çevrilə biləcəyini göstərir. Məktəb yalnız təhsil müəssisəsi deyil, həm də Özbəkistan və Azərbaycan xalqlarının dostluğunun, həmrəyliyinin və qarşılıqlı dəstəyinin rəmzidir.

Gələcəkdə Füzuli və Gülüstan arasında müəllimlərin ixtisasartırma proqramlarının təşkili, məktəblilərin mübadiləsi, birgə fənn olimpiadalarının keçirilməsi, özbək və Azərbaycan ədəbiyyatı günlərinin təşkili, eləcə də rəqəmsal təhsil layihələrinin həyata keçirilməsi mümkündür.

İqtisadi diplomatiyanın regional dayağı

Qardaşlaşmış şəhər əlaqələrinin əsas vəzifələrindən biri iki dövlət başçısı səviyyəsində müəyyən edilmiş iqtisadi məqsədlərin regionlar səviyyəsində həyata keçirilməsinə töhfə verməkdir.

Şəhərlər və vilayətlər öz müqayisəli üstünlüklərini müəyyənləşdirərək sənaye kooperasiyası, kənd təsərrüfatı, toxuculuq, kimya sənayesi, əczaçılıq, turizm, logistika və tikinti sahələrində birgə layihələr hazırlaya bilərlər.

Məsələn, sənayeləşmiş regionlar arasında birgə müəssisələr yaratmaq, azad iqtisadi zonaların rezidentləri arasında əlaqələr qurmaq, yerli məhsulların qarşılıqlı bazarlara çıxarılmasını təmin etmək və istehsal zəncirlərini birləşdirmək mümkündür.

Yüksək turizm potensialına malik şəhərlər vahid turizm məhsulları yarada bilərlər. “Səmərqənd–Gəncə”, “Xivə–Şuşa” və “Buxara–Lənkəran” kimi birgə marşrutlar iki ölkənin tarixi və mədəni irsini vahid turizm istiqaməti çərçivəsində təqdim etməyə imkan verə bilər.

Hər bir qardaşlaşmış şəhər cütlüyü üçün ayrıca “yol xəritəsi”nin hazırlanması məqsədəuyğundur. Belə sənədlərdə investisiya layihələri, ticarət sərgiləri, biznes missiyaları, təhsil proqramları, mədəni tədbirlər, məsul təşkilatlar və icra müddətləri müəyyən edilməlidir.

Bu yanaşma qardaşlaşma sazişlərini deklarativ sənədlərdən konkret və ölçülə bilən nəticələrə hesablanmış praktiki əməkdaşlıq proqramlarına çevirə bilər.

Bakı — qlobal şəhər dialoqunun mərkəzi

Azərbaycanın müasir şəhərsalma və dayanıqlı inkişaf sahəsində topladığı təcrübə Özbəkistan şəhərləri üçün də böyük maraq doğurur.

2026-cı il mayın 11-dən 17-dək Bakı Şəhərsalma Həftəsi, mayın 17-dən 22-dək isə BMT-nin Məskunlaşma Proqramının (UN-Habitat) təşkilatçılığı ilə Ümumdünya Şəhər Forumunun 13-cü sessiyası — WUF13 keçirilib. Forum təhlükəsiz, inklüziv və iqlim dəyişikliklərinə davamlı şəhərlərin inkişafı məsələlərinin müzakirə olunduğu mühüm beynəlxalq dialoq platformasına çevrilib.

Özbəkistan və Azərbaycan nümayəndələrinin belə tədbirlərdə iştirakı yerli idarəetmə, “ağıllı şəhər” texnologiyaları, yaşıl infrastruktur, mənzil tikintisi, ictimai nəqliyyat, tarixi şəhərlərin qorunması və inklüziv şəhər mühitinin yaradılması sahələrində qabaqcıl təcrübə mübadiləsi imkanlarını genişləndirir.

Xüsusilə Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarında həyata keçirdiyi müasir şəhərsalma layihələri, “ağıllı şəhər” və “ağıllı kənd” yanaşmaları Özbəkistanda yeni şəhərlərin və yaşayış massivlərinin planlaşdırılması baxımından praktiki əhəmiyyət daşıya bilər.

Qardaşlaşmış Şəhərlər Alyansı — əməkdaşlığı əlaqələndirən mühüm institut

Özbəkistandakı Qardaşlaşmış Şəhərlər Alyansı Özbəkistan və Azərbaycan şəhərləri arasında mövcud münasibətlərin fəallaşdırılmasında mühüm ictimai platforma rolunu oynaya bilər.

Alyans yerli idarəetmə orqanları, ticarət-sənaye palataları, universitetlər, turizm təşkilatları, mədəniyyət mərkəzləri, gənclər və qadın təşkilatları arasında dialoqu əlaqələndirə bilər. Onun əsas vəzifələri imzalanmış sazişlərin praktiki icrasını izləmək, yeni təşəbbüslər formalaşdırmaq və xalq diplomatiyasını genişləndirmək olmalıdır.

Bu məqsədlə Özbəkistan–Azərbaycan Qardaşlaşmış Şəhərlər Şurasının yaradılması, əməkdaşlıq istiqamətləri üzrə vahid rəqəmsal məlumat bazasının formalaşdırılması, hər il “Ən fəal qardaşlaşmış şəhər” müsabiqəsinin keçirilməsi və iqtisadi-mədəni layihələrin nəticələrinin ictimaiyyətə açıqlanması məqsədəuyğundur.

Bundan əlavə, hər bir qardaşlaşmış şəhərdə Özbəkistan və Azərbaycan dostluğuna həsr olunmuş parkların, mədəniyyət mərkəzlərinin, kitabxana guşələrinin və ya daimi sərgilərin yaradılması xalqlar arasındakı yaxınlığın daha da möhkəmlənməsinə xidmət edə bilər.

Qardaşlaşmış münasibətlərin qurulmasına dair sənədin imzalanması əməkdaşlığın yalnız ilkin mərhələsidir. Onun praktiki nəticələr verməsi müntəzəm dialoqdan, konkret layihələrdən, məsul təşkilatlardan və səmərəli əlaqələndirmə sistemindən asılıdır.

Alyansın əsas əhəmiyyəti imzalanmış memorandumların kağız üzərində qalmamasına, onların ticarət-iqtisadi, investisiya, mədəni-humanitar və təhsil sahələrində konkret təşəbbüslərə çevrilməsinə yardım göstərməsindədir.

Alyans Özbəkistan və Azərbaycan arasında formalaşmış 13 qardaşlaşmış şəhər və region cütlüyünün imkanlarının sistemli şəkildə öyrənilməsində, hər istiqamət üzrə prioritetlərin müəyyənləşdirilməsində və qarşılıqlı faydalı layihələrin hazırlanmasında əlaqələndirici həlqə rolunu oynaya bilər.

Məsələn, Səmərqənd və Gəncə arasında mədəniyyət və turizm, Xivə və Şuşa arasında tarixi irsin qorunması, Kokand və Şəki arasında sənətkarlıq, Daşkənd vilayəti və Sumqayıt arasında isə sənaye kooperasiyası üzrə ayrıca proqramların hazırlanmasında Alyansın təşkilati imkanlarından istifadə edilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Qardaş şəhər münasibətlərinin yeni mərhələsi

Qardaşlaşmış Şəhərlər Alyansının təşkilatçılığı ilə Özbəkistanın Səmərqənd şəhərində 24–25 iyul tarixlərində “Qardaş şəhərlər” I Beynəlxalq Forumunu keçirməkələ qardaş şəhər münasibətlərinin yeni mərhələsinin əsası qoyuldu.

Forumun əsas məqsədi şəhərlər arasında birbaşa əməkdaşlığı genişləndirmək, iqtisadi əlaqələri gücləndirmək, investisiya və ticarəti təşviq etmək, turizm, elm, təhsil və innovasiya sahələrində birgə layihələrin hazırlanmasına, eləcə də mədəni-humanitar əlaqələrin inkişafına şərait yaratmaq olub.

Forumda 20-dən çox ölkədən təxminən 300 nümayəndə iştirak edib. İştirakçılar arasında şəhər rəhbərləri, bələdiyyə sədrləri, beynəlxalq ekspertlər, alimlər, iş adamları və beynəlxalq təşkilatların nümayəndələri yer alıblar.

Azərbaycan nümayəndə heyətinin tərkibində Gəncə Şəhər İcra Hakimiyyətinin başçısı Niyazi Bayramov, Azərbaycan Bələdiyyələrin Milli Assosiasiyalarının əlaqələndirici koordinatoru Aydın Muradov və Azərbaycan Şəhər Bələdiyyələri Milli Assosiasiyasının icraçı katibi Əli Əkbərli iştirak ediblər.

Nümayəndə heyətinin keçirdiyi görüşlərdə Azərbaycan bələdiyyələri və şəhərləri ilə Özbəkistan şəhərləri arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsi məsələləri müzakirə olunub. Forum şəhər diplomatiyasının inkişafı və qardaşlaşmış şəhərlər arasında birbaşa əlaqələrin möhkəmləndirilməsi baxımından əhəmiyyətli təşəbbüs kimi qiymətləndirilmişdir.

Forum çərçivəsində “Dostluq ağacı” adlı aksiya keçirilib, həmçinin “Şəhərlərin imkanları” sərgisi təşkil olunub. “Dostluq ağacı” aksiyası şəhərlər arasında dostluq və tərəfdaşlıq münasibətlərinin möhkəmləndirilməsinə, eləcə də beynəlxalq əməkdaşlığın inkişafına verilən önəmin rəmzi olub.

Nəticə

Özbəkistan və Azərbaycan arasında qardaşlaşmış şəhər münasibətləri iki xalqın tarixi və mədəni yaxınlığını iqtisadi, sosial və humanitar əməkdaşlıqla birləşdirən mühüm vasitədir.

Bu münasibətlərin gələcək inkişafı yalnız yeni sazişlərin imzalanmasından deyil, həm də onların konkret layihələrlə, davamlı əlaqələrlə və ölçülə bilən nəticələrlə möhkəmləndirilməsindən asılıdır.

Qardaşlaşmış Şəhərlər Alyansı, yerli idarəetmə orqanları, sahibkarlar, təhsil və mədəniyyət müəssisələri arasında səmərəli əməkdaşlığın qurulması şəhərlər diplomatiyasının imkanlarını daha da genişləndirə bilər.

Beləliklə, Daşkənddən Bakıya, Səmərqənddən Gəncəyədək uzanan dostluq körpüsü təkcə şəhərlərimizi deyil, xalqlarımızı və gələcəyə dair ortaq məqsədlərimizi də birləşdirir.