Dünyanın hər hansı bir dağ yamacında, ya da unudulmuş bir düzənliyində boşalmış evlərin pəncərələrindən içəri baxdıqda gördüyümüz şey sadəcə tozlu döşəmələr deyil, bütöv bir sivilizasiyanın nəfəsidir. Tərk edilmiş kəndlər bəşəriyyətin “donmuş yaddaşı”dır.

 Bu,  artıq  sadəcə  bir  məqalə  deyil,  İsmayıllının  dumanlı  dağlarında  zamanın sükuta  qərq  olmuş  öz  keçmişi  ilə  üzləşdiyi  bir  “Yaddaş ağısı”dır.  Sizin gözlərinizlə o kəndin küçələrində gəzərək, elmi və fəlsəfi həqiqətləri bu kədərli mənzərəyə  toxuyuram.

İsmayıllının sərt, lakin  vüqarlı  coğrafiyasında, dumanın  içindən  boylanan   vüqarlı  dağ  kəndlərindən  birinin  astanasında  dayanarkən,  adamı  ilk  vuran  şey  hava  deyil,  zamanın  ağırlığıdır.  Bir  vaxtlar  yüzlərlə  ailənin  qaynar  nəfəsi  ilə  isinən  bu  küçələr, evlər təbiyətin dağıdıcı gücü qarşısında acız qalıb. İndi  isə  qarşımda  duran  mənzərə,  bəşəriyyətin  həm  ən  böyük  dramı, həm  də  təbiətin sükutla qazandığı qələbədir. Mənim gördüklərim sadəcə xarabalıq deyil, bu zamanın təsiri  ilə  dağılmış  və  məhvə  məhkum  olmuş  mədəniyyətin  pəncərəsidir.

Tərk edilmiş bu kəndin astanasından içəri addım atdığım an, sanki iki dünyanın toqquşmasına şahidlik edirəm: biri insan əli ilə qurulan nizam, digəri isə təbiətin qarşısıalınmaz  xaotik  gözəlliyi.  Gördüklərim  sadəcə  xarabalıq deyil, gözlərim önündə  divarların  arasından  inadla  boy  atan  ağaclar  var.  İnsan  gedən  kimi  təbiət öz  mülkiyyət  hüququnu  bərpa  etməyə  başlayıb.  Bu,  sosioloqların  dediyi  sadəcə  bir köç  deyil, “mədəniyyətin  geri  çəkilməsi” prosesidir. Bir  vaxtlar  yüzlərlə  ailələrin   istisindən  qızınan   o  daşlar  indi  mamırların  yaşıl  məxməri  ilə  örtülüb.  İnsanlar  bir  yeri  tərk  edəndə   özləri   ilə   birlikdə  ləhcələrini,  ağıllarını,  mətbəx  mədəniyyətlərini  və  qonşuluq  ənənələrini  də  aparırlar. Təbiət  sanki  insanın  buraxdığı  yaraları   müalicə  edir,  beton  və  kərpicin  kəskin  künclərini  yaşıllıqla  yumşaldır.  Zamanın  axarı  bəzən  elə  bir  nöqtəyə  çatır  ki,  orada  saatlar  dayanır,  divarlar  dil  açır, amma  kimsə  onları  dinləmir. Biz  buna “tərk  edilmiş məkanlar” deyirik. 

Arxeologiya  elmi  üçün  tərk  edilmiş  bir  məkan  xəzinədir.  Amma  bu  xəzinə  qızıl  və  ya  gümüşdən  deyil,  yaşanmışlıqdan  ibarətdir. Bir  evin  küncündə  qalmış  qırıq  saxsı  qab  və  ya  paslanmış  kotan,  o dövrün iqtisadiyyatından, ailə strukturundan  və  gündəlik  qayğılarından  xəbər  verir.

​Arxeoloqlar   bu  vəziyyəti  “maddi  mədəniyyətin  sükutu”  adlandırırlar.  İnsan  əli  bir  əşyadan  çəkildiyi  an,  o  əşya  öz  funksiyasını  itirir  və  bir  simvola  çevrilir.

Tərk  edilmiş  kəndlərdəki  o  ağır  sükut,  əslində   orada  vaxtilə  mövcud  olmuş  həyatın  nə  qədər  gur  və  mənalı  olduğunun  sübutudur.

Artıq  o  ev  “yaşayış sahəsi”  deyil, “xatirə  abidəsi”dir.  Divarların  çatlarından  sızan  külək  səsi, keçmişin pıçıltısı kimi qəbul edilir. Bu, bizə sübut edir ki, insan  əməyi  olan  hər  bir  daş  və  hər  bir  ağac zamanla ruh qazanır. Bu  kəndlərdə  gəzərkən  əslində  fiziki  dünyadan  çıxıb, mənəvi  bir  arxivin içində  addımlayıram.

Tərk  edilmiş  bu   kənddə  mən  sadəcə  daş  və  divar  görmürəm. Mən burada itirilmiş bir insanlıq layihəsi görürəm. Təbiət öz  haqqını geri alır; ağaclar divarları  parçalayır,  mamırlar  məktəb  pilləkənlərini  örtür.  Elm  buna  bərpa  deyə  bilər,  amma  ruhumuz  buna “fəna”  deyir.

​Mənim  gördüyüm  bu  mənzərə  bizə  bir  sual  verir:  Biz  şəhərlərin  səs-küyündə  daha  xoşbəxtikmi,  yoxsa  bu  dağ  kəndlərində  qoyub  gəldiyimiz  o “sadə  həqiqətləri”  axtarırıq?

Bu  kəndlərin ruhları bizi lənətləmir, onlar sadəcə bizə acıyırlar. Çünki biz köklərimizi  tərk  etməklə  əslində  gələcəyimizi  tərha  qoymuşuq.

Tərk  edilmiş  kəndlər  təbiətin  səbri  qarşısında  insanın  nə  qədər  tələskən  olduğunun  güzgüsüdür.  Elm  bizə  deyir  ki,  insan müdaxiləsi dayandığı andan etibarən  təbiət  öz  mühəndislik  işinə  başlayır.  Bu  proses  bir  məhv  olma  deyil,  əslində  yenidən  inteqrasiyadır.  Təbiət  insan  tərəfindən  tikilmiş  divarları  qucaqlayır,  onları mamırlarla bəzəyir və öz ekosisteminə qatır. Bu mənzərə bizə təkəbbürdən uzaqlaşmağı və kainatın bir parçası olduğumuzu xatırladan ən böyük elmi-fəlsəfi dərsdir.

Adətən biz  zamanı  “keçmiş”  və  “indi”  deyə  iki  hissəyə  ayırırıq.  Lakin  tərk  edilmiş  kəndlərdə  “üçüncü  bir  zaman”  - dayanıqlı  sükut  zamanı  mövcuddur.  Bura  nə tamamilə keçmişə aiddir, nə də indiki zamana tabedir. Bu məkanlar zamanın axarından qopmuş adalar kimidir.

Fizika  qanunlarına  görə  zaman  həmişə  irəliyə  doğru  axır (t > 0).  Lakin  tərk  edilmiş  bir  kəndə  daxil  olduğunuzda,  subyektiv  zaman  anlayışı  dəyişir.  Elm  adamları bunu  “donmuş  zaman”  effekti  adlandırırlar.

İnsan  ayağı  çəkilən  yerdə  mədəniyyət  “muzeyləşir”.  Artıq  orada  yeni  bir  hadisə  baş  vermir,  hər  şey  keçmişin  enerjisi  ilə  qidalanır.

Bu  kəndlər  bizə  göstərir  ki,  insan  olmadan  zamanın  mənası  yoxdur.  Saat  divarda  asılı  qalsa  da,  onu  quran  əl  yoxdursa, o sadəcə  bir  metal  parçasıdır.

Hər  bir  evin  divarı  illərlə  orada  yaşanan  sevincləri,  kədərləri  və  duaları  özünə  çəkir.  ​Tərk  edilmiş  kəndlərin  “ruhları” dediyimiz şey, əslində orada yaşamış insanların  buraxdığı  enerji  izləridir.  Boş  qalmış  bir  beşik  və  ya  paslanmış  bir  qapı kilidi,  bizə  keçmişin  hekayəsini  danışan  simvollardır.  Biz  o  kəndlərdə  gəzərkən  əslində  öz  köklərimizlə,  unudulmuş  “mən”imizlə  qarşılaşırıq.

​İnsan bir məkanı tərk etdikdə, təbiət öz haqqını geri alır: Bitki kökləri divarların arasından  sızaraq  betonu  və  daşı  parçalayır. ​Damların  arasından  ağaclar  boylanır. ​Daşların  arasını  mamırlar  örtür.  ​Küçələri  vəhşi  bitkilər  işğal  edir. İnsan səsi  kəsilən yerdə quşların və heyvanların səsi daha uca gəlir. Bu, təbiətin memarlığıdır.

Bu  proses  bizə  mühüm  bir  fəlsəfi  dərsi   xatırladır:  Biz  təbiətin  sahibi  deyil,  sadəcə  müvəqqəti qonaqlarıyıq. Biz gedəndə təbiət heç nə olmamış kimi öz işinə davam edir. ​Platonun ideyalar dünyası ilə əlaqələndirsək, tərk edilmiş kəndlər ideallıqdan maddi dünyaya, oradan isə yenidən təbiətin ilkin xaosuna qayıdışın təsviridir.

Bəs  niyə  bu  xarabalıqlar  bizi  bu  qədər  kədərləndirir,  həm  də  özünə  çəkir?    

-         Çünki  insan  ruhu  tərk  edilmiş  yerlərdə  qəribə  bir  hüzur  tapır. Biz  o  kəndlərdə,  o  boş  küçələrdə   öz  keçmişimizi  görürük.  Hər  şeyin  bir  sonu  olduğunu  anlasaqda,  amma  o  sonun  içindəki  gözəlliyi  və  yaşanmışlığı  hiss  etmirik.  Cəmiyyəti  bir  arada  tutan  bağlar  zəiflədikdə,  məkanlar  da  öz  cazibəsini  itirir.  Müasir   şəhərləşmə  bizə  daha  rahat  həyat  vəd  etsə  də,  ruhumuzu  o  qədim  kəndlərin kollektiv istiliyindən məhrum qoyur. Bu gün boş qalan kəndlər, müasir insanın  tənhalığına  açılan  bir  pəncərədir. Zaman  insanın  sahib  olduğu  tək  şeydir. Kəndlərini  tərk  edən  insanlar  əslində  zamanın  bir  hissəsini  orada  qoyub  gedirlər.

​Tərk  edilmiş  kəndlərin  ruhları — sönmüş ocaqların külü deyil, gələcək nəsillər üçün  bir  xəbərdarlıq  və  bir  mirasdır.  Onlar  bizə  öyrədir  ki,  bir  məkanı  “vətən” edən  onun daşı-divarı  deyil, oradakı  insan  münasibətləri   və  sevgi  enerjisidir. ​​       

Baxdığım  hər  küncdə bir sükut var, amma bu sükut boş deyil. O, qəribə  hissi  oyadır: həm  çox doğma, həm də qorxulu dərəcədə yad. Bir küncdə qalmış, rəngi solmuş bir uşaq ayaqqabısı və ya paslanmış bir çaydan mənə bəşəriyyətin ən böyük həqiqətini  pıçıldayır.  Bir  vaxtlar  uşaq  səsi  gələn,  ocaq  çatılan  otaqların  indi  boş  olması insanın öz ölümünü, öz faniliyini xatırladır. Amma bu kədər həm də təmizləyicidir. O  bizə  maddiyyatın  müvəqqəti, ruhun isə  əbədi olduğunu pıçıldayır.

İsmayıllının o sapsarı payız dumanında boğulan kəndin hər qarışında sanki bir “fəryad  sükutu”  var. ​ ​Uca  dağlar  arasında  tərk  edilmiş  bu  kənd,  sanki  kainatın  qara dəliyinə  bənzəyir; hər şeyi udur – xatirələri, ümidləri  və  hətta  ölülərin  hüzurunu. Burada  zaman  sadəcə  dayanmayıb,  həm  də  çürüyür.

İnsan  nəfəsi  dəyməyən  məscid,  insanların  qayıdışını  intizarla  gözləyən  dəyirman,  bir  vaxtlar  ruhların  təmizləndiyi hamam və uşaq səsinə həsrət qalan məktəb binası...

Kəndin mərkəzində ucalan məscid, indi insan nəfəsinə həsrət qalan bir ruh kimidir. Bir  vaxtlar  minarəsindən  ucalan  azan  səsi  bu  dağların  əks-sədası  ilə  birləşib  insanın daxili aləminə hüzur daşıyardı. Kəndin məscidi indi Allaha yalvaran tənha bir dərviş kimi durur. İnsan nəfəsi dəyməyən o minarə  artıq azan deyil, sükut carçısıdır. Yanındakı məktəb binası  isə şagird  həsrətindən  divarları  çatlamış  bir  qocanı  xatırladır.

​İslam dünyasının ən böyük mütəffəkirlərindən biri ilahiyyatçı və filosofu  İman Qəzali deyirdi ki, “Qəlb boş qalanda ora vəsvəsə dolar.” Amma bu məscidin boşluğu fərqlidir; ora ilahi bir sükut dolub. İndi bu məkanın “camaatı” pəncərədən süzülən  günəş  şüaları  və  divarlarda  yuva  quran  qaranquşlardır.  İnsan enerjisi və təmiri çəkilən kimi, rütubət  və  zaman daşın molekulyar quruluşuna sızır. Amma mənim  gördüyüm,  o  daşların  hələ  də  bir  dua  kimi  dik  dayanmasıdır.

Bir vaxtlar  uşaq  gülüşləri  ilə  döyünən  məktəb  binası  indi  şagird  həsrəti ilə nəfəs alan bir nəhəngə bənzəyir. ​Divardakı çatları mən şagirdlərin illər öncə qaçarkən buraxdığı izlərin zamanla böyümüş  yaraları kimi görürəm. Elm bura “təhsil səviyyəsinin aşağı düşməsi” deyə  bilər,  amma  ruhum  bura  gələcəyin  keçmişdə  dustaq  qalması”  deyir. ​Məktəb  binasının  soyuq dəhlizlərində  indi sadəcə külək qaçdı-tutdu oynayır. Bəlkə də kəndin ən ağır dərdi bu binanın pəncərələrində gizlənib. Boş qalmış partalar, rəngi solmuş  lövhə  və  dəhlizlərdəki  o  ağır  sükut. Siniflərdəki  qara  lövhədə  təbaşir  iziylə  yarımçıq  qalmış  bir cümlə, bir vaxtlar burada  olan  gələcəyin  necə  “keçmişdə”  dustaq  qaldığını  göstərır.  Sanki  bu  kəndin taleyinin yarımçıq qalmış  hökmüdür. Burada  işıq  var,  amma  o  işığa  baxacaq  gözlər  çoxdan şəhərin  süni  işıqlarına  köçüb.

 Kəndin bir küncündə su xətti partlamış, divarları nəm çəkmiş köhnə hamam binası durur.  Köhnə  hamam  binasının  partlamış  su xətləri binanın divarlarından yaş kimi süzülür. Sanki hamamın divarlarından sızan su,  binanın öz  daxili qanıdır. Su bir vaxtlar  təmizlik və dirilik rəmzi idisə,  indi  bu  kimsəsizliyin  içində  daşı-daşın  üstündən  ayıran,  binanı  daxildən  çürüdən  bir  yaradır. ​ Hamam  sadəcə  yuyunma  yeri  deyil,  kəndin daxili ünsiyyət damarı idi. Artıq  o  damar  partlayıb  və   kəndin həyat  enerjisi  o  su  ilə  birgə  torpağa  qarışıb.

   Hamamlar qədim kənd strukturunda sadəcə yuyunma yeri deyil, ən böyük sosial kommunikasiya mərkəzləri idi. Bu partlamış borular, əslində qırılmış insan əlaqələrinin, dağılmış  qonşuluq  münasibətlərinin  əyani göstəricisidir. Burada su artıq təmizləmək üçün  deyil, yox  etmək  üçün  axır.

Dəyirmanın ağır daşları illərdir eyni tempdə fırlanır, amma indi bu hərəkət bir iş deyil, bir ayindir. O, hər dövrəsində  sanki  “Gələcəklər...”  deyə  pıçıldayır. Dəyirmançı gedib, amma suyun inadkar axını çarxı hələ də fırladır. Daşın daşa dəyib çıxardığı o qığılcım  və  səs,  kəndin  üfüqündə  görünəcək  ilk  insana  verilən  bir  siqnaldır.  ​  Daşın üzərindəki dərin cizgilər arasında qalmış sonuncu un tozları, bir zamanlar bərəkətlə  dolub-daşan  çuvalların xatirəsidir. O, indi boş fırlansa da, özünü hələ də  o isti  çörək  qoxusuna  borclu  hiss  edir. ​Divarlar çat verib, damı ot basıb, amma dəyirman daşı dayanmır. Çünki o bilir ki, insan qayıdanda ilk olaraq çörəyə, yəni ona gələcək. Dəyirman daşı sadəcə buğda üyütmür, o həm də zamanı üyüdür. İnsanların gedişi  ilə  yaranan o böyük boşluğu öz səsi ilə doldurmağa çalışır. O, kəndin tərk edilmiş  deyil,  sadəcə  “müvəqqəti  unudulmuş”  olduğunu  sübut  etmək  üçün  fırlanır.

O, hər səhər günəş doğanda tozlu pəncərəsindən yola baxır; bir gün bir əlin dəstəyi tutub,  ilk  buğda  ovucunu  onun  bağrına  tökəcəyi  günü  gözləyir.

Kənd klubunun qapısı küləyin ixtiyarı ilə qıcırdayaraq açılır. İçəridə zamanın “muzeyləşmiş”  kədəri  var.  Divarda  asılı  qalmış  köhnə  afişalar,  insanların  bir vaxtlar  burada  necə  güldüyünü,  necə  birgə  olduğunu  xatırladır.  Səhnədə  artıq nə tar  səsi,  nə  xalq  mahnıları, nə  alqış  sədaları,  nə  də  pərdə  arxası  həyəcan var.  İndi  burada  sadəcə  toz  zərrəciklərinin  günəş işığında rəqs edən sükutu hakimdir. Divarlardakı  rütubət  ləkələri  sanki  keçmişin  xəritəsidir.  Sosiologiya  buna   “kollektiv  yaddaşın  silinməsi”  deyir;  bina çökmür, əslində bir xalqın ortaq ruhu dağılır.

Kitabxanadakı  rəflər  isə  bir-birinə  söykənib  mürgüləyən  qocalar  kimi titrəyir. Rəflərdə  vərəqləri  saralmış,  rütubətdən  bir-birinə  yapışmış  kitablar  arasında  qalmış  bir  qurumuş  gül  və  ya  qeyd  kağızı  sanki  öz talelərinə ağlayır. Bu kəndin intellektual intiharıdır.  Borges  deyirdi: “Cənnəti həmişə bir növ kitabxana kimi təsəvvür etmişəm.”  Burası  isə cənnətin tərk edilmiş bir guşəsidir. Heç kimin oxumadığı  bu  kitablar,  heç  kimə  çatmayan  biliklər —   əslində  ölmüş  bir  fikirdir.

​​Bir  evin  küncündə  boynu  bükük  qalmış  odun  sobası  və  üstündə  unudulmuş  bir  çaydan...  Onun  paslanmış  boruları  bir  vaxtlar  göyə  istilik  və  ümid  püskürərdi. O soba kəndin ürəyi idi. Ətrafında nağıllar danışılar, soyuq qış gecələrində kainatın mərkəzi o istilik olardı. İndi isə o, soyuq bir dəmir parçasıdır. Sobanın yanında unudulmuş  bir  cüt  köhnə başmaq, sanki sahibinin bir anlıq çıxıb qayıdacağını gözləyir. Amma  o  qayıdış  sosioloji  olaraq  imkansız,  fəlsəfi  olaraq isə bir möcüzədir.  Küncdə  qalan  köhnə  beşik  bəşəriyyətin  ən  ağır  mənzərəsidir.  Bir vaxtlar  gələcəyin  yelləndiyi  o  beşikdə  indi  sadəcə toz  yatır. 

​ Və  ən  ağrılısı:   kəndin  kənarındakı  o  qərib  məzarlıqdır.  Bura  artıq ölümün hüzur  tapdığı  yer deyil, unudulmağın vəhşətidir.  Baş daşlarını  alaq otları  bürüyüb, yazılar  silinib. Baxımsızlıqdan və torpaq sürüşmələrindən parçalanmış  baş daşları, sökülmüş  məzarlar  elə  bir mənzərə  yaradır  ki, sanki  insanlar  buradan  sadəcə  dirilərini  deyil,  sanki  ölülərini də  tərk  edib  gediblər.  Məzarlardakı  çatların  arasından  görünən  o  bəmbəyaz  sümüklər  elmin  gözündə  sadəcə  fiziki  qalıq  olsa  da, mənim  üçün  torpağın  bağrından  boylanıb  öz  doğmalarını  haraylayan  sonsuz  bir  həsrətin  obrazıdır.  Bu,  əslində  ölülərin  həsrətdən  torpağın  altından  bayıra  çıxaraq  sevdiklərinə  qovuşmaq  üçün  etdiyi sonuncu və  ən çarəsiz  çağırışdır.

İnsan iki dəfə ölür: bir fiziki olaraq, bir də xatırlanmayanda. Bu qəbiristanlıqdakı insanlar ikinci dəfə ölürlər, çünki onların məzarlarını ziyarət edəcək, daşındakı tozu siləcək kimsə qalmayıb. ​Ölüm hər yerdədir, amma unudulmaq ən böyük  ölümdür.  Bu qəbiristanlıq  unudulmağın  fiziki  formasıdır.

​XIX əsrin Böyük Fransız dramaturqu Viktor Hüqo deyirdi: “Xarabalıqlar  zamanın  gülümsəməsidir.” Həqiqətən də, bu boş evlərə baxanda zamanın bizimlə necə zarafat etdiyini  görürəm. Biz  elə bilirik ki, qurduğumuz şəhərlər əbədidir, amma bu kənd mənə  göstərir  ki,  biz  sadəcə  keçici  bir  mehik.

Bu kənd bizə bir şeyi öyrədir: İnsan getdisə, həyatın bütün qatları çökməyə məhkumdur. Daş divar dözər, amma ruh dözmür. İsmayıllının bu dumanlı kəndində mən  sadəcə  xarabalığı  deyil,  bütöv bir nəslin həsrətdən parçalanmış cəsədini görürəm.

​Azərbaycan ədəbiyyatının “təbiət  şairi” kimi tanınan, poeziyada  təbiətin fəlsəfəsini yaradan nadir  sənətkarlardan  biri  olan Musa Yaqub bu kədəri sanki illər öncədən görüb  o  möhtəşəm  misralarına  köçürüb:

​“Yaxın  gəl, bu  ocaq, bu  köz  mənimdir,

 Bu  duman,  bu  bulud,  bu  göz  mənimdir.

 Mən  burda  qalsam  da,  izim  itəcək,

 Yiyəsiz  yurdumda  bayquş  ötəcək...”

Nəticə  etibarilə, mənim gördüyüm bu mənzərə bir məğlubiyyət deyil, insanın təbiətlə olan əbədi rəqsidir. İnsan geri çəkildikcə, təbiət öz mamırları və ağacları ilə binaları qucaqlayır, onları sığallayır və ağrılarını  dindirməyə  çalışır. Bu, hər şeyin daimi bir axın içində  olduğunun canlı sübutudur. İnsan  gedir, əşya köhnəlir, təbiət qayıdır, amma  o  məkanın “ruhu” - yəni  bizim  oraya  qoyduğumuz  sevgi  və  əmək - əbədi  bir enerji  olaraq kainatın yaddaşına həkk olunur. Mən bu kənddən çıxanda anlayıram ki, tərk edilmiş olan kənd deyil, əslində bu gözəlliyi görməkdən məhrum olan müasir insanın  ruhudur. Təbiət  evi dağıtdıqca, evin ruhu daha da azad olur. Divarlar yıxıldıqca, oradakı yaşanmışlıq artıq dörd divara sığmır, havaya, küləyə və torpağa qarışır.

  ​XIX əsrin məhşur Alman Filosofu  Nitsşe  deyirdi: “Özündən  bir  şey  qatmadığın hər yer sənə yaddır.” Bu kənd bizə yad deyil, çünki burada hələ də bizim ulu babalarımızın alın təri, duaları və ilk əlifba sədaları var. Mən bu kənddən çıxanda anlayıram ki, əslində tərk olunmuş olan bu binalar deyil; tərk olunmuş olan bizim öz köklərimizə qayıtmaq qorxumuzdur. Bu ruhlar bizi unutmayıb, sadəcə onların dilini yenidən  öyrənməyimizi  gözləyirlər.

 Tərk edilmiş  qədim kəndlərin ruhları bizə deyir ki, heç bir həyat izsiz qalmır. Bir gün  bizim  qurduğumuz  şəhərlər də eyni sükuta qərq ola bilər. Bu kəndlər bir son deyil; onlar zamanın necə qat-qat yığıldığını göstərən canlı tarix kitablarıdır. Onları qorumaq və anlamaq, əslində özümüzü və gələcəyimizi anlamaq deməkdir. Çünki keçmişi  tərk  edilmiş  bir  cəmiyyətin,  gələcəyi  qurmaq  üçün  bünövrəsi  olmaz. Bir kənd  boşalanda  orada  sadəcə  insanlar  getmir,  oranın  gələcəyi də  keçmişinə  çevrilir.

Bu  sətirlər  sadəcə oxunmaq üçün deyil, hər birimizin içindəki o gizli “vətən” ağrısını oyatmaq, qaysaq bağlamış yaraları qanatmaq və bizi yenidən özümüzə qaytarmaq  üçündür.  ​

​Ey  bu  sətirləri  oxuyan,  şəhərin  beton  qəfəslərində  səs-küyə  boğulan  insan!  İndi  bir  anlıq  gözlərini  yum  və  İsmayıllının  o  uca  dağlarından gələn küləyin səsini dinlə. O külək sadəcə hava deyil; o, tərk etdiyin babanın səsidir, o, damı çökmüş məktəbin  pıçıltısıdır,  o,  həsrətdən  qəbri  yarılan  əcdadının  ahıdır.

​Nə  qədər uzağa getsən də, nə qədər modern binalarda yaşasan da, ruhunun bir parçası o sönmüş odun sobasının külündə qalıb. Biz şəhərlərdə “yaşayırıq” sanırıq, amma əslində  hər gün bir az daha köksüzləşirik. Köksüz ağac isə ilk fırtınada yıxılmağa  məhkumdur.

​İndi  təsəvvür  et...

​Sən o kəndə qayıdırsan. Paslanmış kilidi çevirirsən və illərdir həbs qalan o doğma qoxu səni qarşılayır. Sən gələn kimi ocağı çatırsan. O sönmüş, soyuq odun sobasından yenidən göyə doğru mavi, ümid dolu bir tüstü yüksəlir. O tüstü kəndin səmalarına yazılan  bir  bəyannamədir:  “Mən qayıtdım!”

​Məktəbin  dəhlizlərində  yenidən qaçışan uşaqların gülüşü eşidilir. O çatlamış divarlar  artıq  kədərdən  deyil,  şagird  sevincindən  titrəyir.

​Kitabxananın  rütubətli  vərəqlərinə  bir gəncin əli toxunur, o saralmış sətirlər yenidən  bir  beyində  həyat  tapır.

​Məscidin  minarəsindən  ucalan  azan  səsi dağlara əks-səda verir, hamamın  partlamış  boruları  təmir  olunur  və  su  yenidən  həyat  eşqi  ilə  çağlayır.

​Klubun  pərdələri  açılır,  tarın  simindən  qopan  bir “Segah” ruhları yerindən oynadır.

​Ən əsası isə... O  dağılmış  qəbiristanlıqdakı  babalarımız, nənələrimiz rahat nəfəs alır. Onların sümükləri artıq həsrətdən torpağın üstünə çıxmır, sən gəlib o məzarların üstünü təmizləyəndə, bir ovuc su səpəndə onlar da yenidən hüzura qovuşurlar. Çünki insan  unudulmayanda  ölmür.

​Qayıt, qardaşım, qayıt bacım!  Ata-baba yurdunun  sənə ehtiyacı var.  O binaların işığı yanmalıdır. O kəndlərin “ruhları” artıq ağlamamalıdır. Şəhərin süni parıltısını burax, gəl öz həqiqi nuruna. Çünki vətən sadəcə torpaq deyil, vətən sənin qayıtmağını gözləyən  o  sönmüş  ocaqdır.

​Böyük  şairimiz  Musa  Yaqub  elə  bil  bu  gün  üçün  deyirdi:

​“Mən burda qalsam  da, izim  itəcək,

Yiyəsiz  yurdumda  bayquş  ötəcək...

Amma  sən  gələndə  bülbüllər  ötər,

Ocağın  başında  ümidlər  bitər!"

​Qoy kəndlərimizin işığı yansın, qoy yurdumuzun nəfəsi yenidən isinsin. Hər şey sənin  bir  addımınla  başlayır.

​Keçmişinizi ziyarət edin. Çünki tərk edilmiş bir kəndin küçəsində gəzərkən tapacağınız  şey  sadəcə qədim əşyalar deyil, müasir dünyanın səs-küyündə itirdiyiniz öz  daxili  sükutunuzdur.

Samir  Zülfiyev

Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyi  yanında Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidmətinin Qəbələ Regional İdarəsinin İsmayıllı rayonu üzrə baş mütəxəssisi.

​